مبانی پدافند غیرعامل در صنعت

تاریخ تمدن بشری همواره با جنگ همراه بوده است. در طول ۵۰۰۰ سال گذشته حدود ۱۴۰۰۰ جنگ گزارش شده که بیش از ۴میلیارد نفر تلفات داشته است.

فقط در قرن بیستم ۲۲۰ جنگ رخ داده است که در مجموع تلفات آن بیش از ۲۰۰میلیون نفر بوده است. مطالعه این جنگ‌ها حکایت از این دارد که ظرفیت‌های دفاعی جوامع همواره دارای دو بعد عامل و غیرعامل بوده است. مثال‌های بسیار متعددی از بکارگیری اقدامات غیرعامل (پدافند غیرعامل) در جنگ‌ها وجود دارد و هیچ جنگی نیست که در آن از روش‌های پدافند غیرعامل بهره گرفته نشده باشد.
واژه «پد» به معنی مقابله و «آفند» به معنی حمله است. در نتیجه واژه ترکیبی «پدافند» معادل با کلمه آشنای «دفاع» است. به عبارت دیگر عبارت «پدافند غیرعامل» از نظر لغت‌شناسی معادل با عبارت «دفاع غیرعامل» است. این اصطلاح در ابتدا متعلق به نیروهای مسلح بوده است. «پدافند غیرعامل» شاخه‌ای از دانش و مهندسی است که موضوعاتی از رشته‌های تخصصی متعدد را شامل می‌شود و به همین دلیل است که یک تخصص بین رشته‌ای محسوب می‌شود و طیف وسیعی از تهدیدات را شامل سایبری، تهاجم هوایی، تروریستی، الکترومغناطیسی، گرافیتی، شیمیایی، میکروبی، هسته‌ای و زیستی، پوشش می‌دهد که در دوران «جنگ نرم» و «جنگ سخت» قابل تصور هستند. یکی از کارشناسان پدافند غیرعامل در توضیح علت وجود چنین عنوانی بر فعالیت‌های مربوط به دفاع غیرمسلحانه در کشور، به صمت گفت: در دهه ۱۳۷۰ مسئولیت «دفاع غیرعامل» کشور به «قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاء(ص)» واگذار شده بود. این قرارگاه، برای نخستین‌بار در سند «طرح جامع پدافند غیرعامل» از عبارت «پدافند غیرعامل» استفاده کرد. از آن پس استفاده از عبارت «پدافند غیرعامل» در همه اسناد و مدارک دولتی مرسوم شد.
سیدمحمد حسینی‌یگانه با بیان اینکه «پس از جنگ نخست خلیج‌فارس در سال ۱۳۷۲ یکی از نخستین کتاب‌های مرتبط با موضوع پدافند غیرعامل باعنوان «کتاب شناسی تفسیری دفاع غیرعامل» توسط مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن وزارت مسکن و شهرسازی منتشر شد، افزود: در «طرح جامع پدافند غیرعامل» این‌گونه آمده است که «پدافند با مفهوم کلی دفع، خنثی کردن یا کاهش تاثیر اقدامات آفندی دشمن و ممانعت از دستیابی وی به اهداف خود، به‌طور کلی از ۲بخش پدافند عامل و غیرعامل تشکیل می‌شود. پدافند عامل عبارت از رویارویی و مقابله مستقیم با دشمن و بکارگیری جنگ افزار مناسب و موجود به‌منظور دفع حمله و خنثی کردن اقدامات آفندی وی است درحالی که پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی اطلاق می‌شود که مستلزم بکارگیری
جنگ افزار نبوده و با اجرای آن می‌توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و تاسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی جلوگیری کرده و میزان این خسارات را به حداقل ممکن کاهش داد.»
وی تاکید کرد: پدافند عامل و غیرعامل مکمل یکدیگر هستند. پدافند غیرعامل به‌صورت مجزا قابل طرح‌ریزی و اجراست در صورتی که به علت نفوذپذیری احتمالی از هر سد پدافندی عامل، بکارگیری اقدامات پدافند غیرعامل ضروری و اجتناب‌ناپذیر است. با تامین پدافند غیرعامل متناسب با شرایط و ویژگی‌های نقاط حیاتی، حساس و مهم و مناطق اداری، مسکونی و... می‌توان از وارد شدن خسارات سنگین به تاسیسات حیاتی و حساس، کارخانه‌ها و مراکز صنعتی و نظامی که ادامه حیات اقتصادی و ایستادگی در مقابل دشمن به وجود آنها بستگی دارد جلوگیری کرده و جان انسان‌هایی را که در معرض خطر می‌باشند نجات داد.
نویسنده کتاب «مبانی پدافند غیرعامل در صنعت»، در ادامه با با اشاره به اینکه «در سال ۱۳۸۲، مجلس شورای اسلامی در بند (۱۱) ماده (۱۲۱) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی، رعایت اصول پدافند غیرعامل در طرح‌های حساس و مهم موجود و جدید را به‌عنوان وظیفه دولت به تصویب رسانید»، افزود: ابلاغ این قانون نقطه عطف و محل خیزش و رشد فرهنگ پدافند غیرعامل در کل کشور شد. به دنبال این قانون، آیین‌نامه اجرایی آن تدوین و کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور به‌عنوان نهاد مسئول پیگیری و راهبری آن در سطح کشور آغاز به کار کرد. پس از آن، راهنمای طرح‌ریزی پدافند غیرعامل در وزارتخانه‌های مختلف از طرف کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور تدوین و منتشر شد. در سال ۱۳۸۴ هیات وزیران نحوه تامین بودجه طرح‌های پدافند غیرعامل را به تصویب رسانید و پروژه‌های مطالعات مفهومی پدافند غیرعامل در پالایشگاه‌های موجود و جدید پارس جنوبی کلید خورد و گام بلندی در تعامل بین کارشناسان صنعت نفت و کارشناسان پدافند غیرعامل کشور برداشته شد.
مدیرعامل شرکت «پیشگامان هزاره سوم»، طراحی راهکارهای پدافند غیرعامل در صنعت را نیازمند همکاری تنگاتنگ و هماهنگ کارشناسان و مدیران صنایع با متخصصان پدافند غیرعامل دانست و تاکید کرد: «پدافند غیرعامل» برای هر کشوری با توجه به تهدیدات و ظرفیت‌ها، یک ویژگی اکتسابی محسوب می‌شود و به‌دلیل طبقه‌بندی اطلاعات آن، غیرقابل انتقال است.

سیاست‌های کلی نظام در حوزه پدافند غیرعامل
«سیاست‌های کلی نظام در حوزه پدافند غیرعامل» در سال ۱۳۸۶ توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام به تصویب رسید. یکی از کارشناسان پدافند غیرعامل در گفت‌وگو با صمت ضمن بیان این مطلب افزود: این سند، علاوه بر ارائه یک تعریف جامع و پویا از اقدامات پدافند غیرعامل، طیف تهدیدات مورد بحث را نیز مشخص و آخرین مهلت دولت برای پوشش کامل پدافند غیرعامل در سطح دارایی‌های غیرنظامی را پایان برنامه ششم توسعه معین کرد.
حمید سبحانی نیا با بیان اینکه «در قانون بودجه سال ۱۳۸۴ کشور نیز، دستگاه‌های اجرایی موظف شدند که یک درصد از اعتبار دارایی‌های سرمایه‌ای هر دستگاهی را برای اجرای طرح‌های پدافند غیرعامل هزینه کنند»، اظهار کرد: بر مبنای این سند، پدافند غیرعامل این گونه تعریف شده: «مجموعه اقدامات غیرمسلحانه که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری، تداوم فعالیت‌ها، ارتقای پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن می‌شود.» طیف تهدیدات نیز عبارتند از: تهاجم هوایی، حملات تروریستی، تهدیدات نرم افزاری، الکترونیکی، هسته ای، میکروبی و شیمیایی.
وی در ادامه گفت: در این سند بر لزوم ایجاد ساز و کار مناسب برای ایجاد هماهنگی و یکپارچگی بین برنامه‌های مدیریت بحران‌های صنعتی، طبیعی و برنامه‌های پدافند غیرعامل تاکید شده است. این مهم علاوه‌بر هم افزایی برنامه‌های مذکور باعث کاهش هزینه‌های مطالعاتی و اجرایی برنامه‌های مدیریت بحران در تاسیسات خواهد شد.
سبحانی‌نیا با تاکید بر اینکه «به‌طور کلی توان دفاعی نیروهای مسلح با ۲ شاخصه اصلی سنجیده می‌شود»، تصریح کرد: ابتدا، پدافند عامل (دفاع عامل) یا دفاع مسلحانه که معادل انگلیسی آن Active defense است و پس از آن، پدافند غیرعامل (دفاع غیرعامل) یا دفاع غیرمسلحانه که معادل انگلیسی آن Passive defense است. اگر عبارت Passive defense را در موتورهای جست‌وجوی اینترنت وارد کنید، هیچ اثری از موضوعات غیرنظامی مشاهده نخواهید کرد. بلکه تمامی تارنماها و مدارکی که خواهید یافت در ارتباط با مباحث نیروهای مسلح و اقدامات نظامی پدافند غیرعامل است. در کشور ما نیز پدافند غیرعامل در بین نیروهای مسلح یک موضوع نهادینه و استاندارد محسوب شده و دستورالعمل‌ها و روش‌های تعریف شده‌ای آن را پشتیبانی می‌کند اما در بخش غیرنظامی، این موضوع هنوز یک چالش و مبحث جدید است.
وی افزود: برای بسیاری از مخاطبان سنگین است که بپذیرند مبحث متعلق به نیروهای مسلح، در مورد صنعت و موضوعات شهری به کار رود. در مراجع وزارت دفاع امریکا «دفاع غیرعامل» این‌گونه معنی شده: «اقدامات غیرخصمانه‌ای که برای کاهش احتمال وقوع خرابی‌های ناشی از فعالیت‌های دشمنان و آثار و پیامدهای این خرابی‌ها انجام می‌شود.» همچنین در مراجع وزارت دفاع امریکا «پدافند غیرعامل هوایی» برای نیروهای مسلح این گونه معنی شده است: «هر اقدامی به غیراز «پدافند هوایی» که باعث به حداقل رساندن بازدهی تهدیدات هوایی و موشکی دشمن علیه نیروها و دارایی‌های خودی می‌شود. این اقدامات شامل استتار، اختفا، فریب، بازیابی، جایگزینی، سیستم‌های کشف و هشدار و سازه‌های امن می‌شود.»
وی در ادامه گفت: یکی از موضوعات اصلی پدافند غیرعامل، پرداختن به ایمن‌سازی تاسیسات حیاتی، حساس و مهم در برابر تهدیدات نظامی دشمن است. با توجه به این که در جنگ‌های نوین، تهدید غالب برای تاسیسات، حملات هوایی و موشکی است، شاید قانون‌گذار در نظر داشته است واژه‌ای شبیه به «پدافند هوایی» انتخاب کند تا ذهن مخاطبان در موضوع دفاع غیرعامل را به سمت «دفاع غیرعامل هوایی» متمایل کند. وی افزود: در سال ۱۳۸۶ مجمع تشخیص مصلحت نظام به‌منظور پوشش کامل پدافند غیرعامل غیرنظامی، آن را به این صورت تعریف کرد: «مجموعه اقدامات غیرمسلحانه‌ای که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری، تداوم فعالیت‌ها، ارتقای پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن می‌شود.» این تعریف علاوه بر این که تمامی اصول پدافند غیرعامل در نیروهای مسلح را پوشش می‌دهد، مبنای قانونی و بستری مناسب برای طرح‌های پدافند غیرعامل در صنعت و زمینه‌ای بسیار مناسب برای نوآوری و ابتکار در این حوزه را تأمین می‌کند. البته در ادامه همین مصوبه رهکردهایی در مورد رعایت اصول پدافند غیرعامل در صنعت نیز ارائه شده که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:
 رعایت عرصه ایمن، پراکنده‌سازی یا تجمیع، حساسیت‌زدایی، اختفا، استتار، فریب دشمن و ایمن‌سازی نسبت به مراکز جمعیتی و حائزاهمیت ویژه.
طبقه‌بندی مراکز، اماکن و تاسیسات حائزاهمیت به حیاتی، حساس، مهم.
 دو یا چند منظوره کردن بعضی از مستحدثات، تاسیسات و شبکه‌های ارتباطی و مواصلاتی.
فرهنگ‌سازی و آموزش عمومی در زمینه به‌کارگیری اصول و ضوابط پدافند غیرعامل در بخش دولتی و غیردولتی و توسعه تحقیقات در زمینه پدافند غیرعامل.
ممانعت از ایجاد تأسیسات پرخطر در مراکز جمعیتی و خروج این گونه تأسیسات از شهرها و پیش‌بینی تمهیدات ایمنی برای آن دسته از تأسیسات که وجود آن الزامی است و ممانعت از ایجاد مراکز جمعیتی در اطراف تاسیسات پرخطر با تعیین حریم لازم.
 رعایت طبقه‌بندی اطلاعات طرح‌های پدافند غیرعامل.
 طرح پدافند غیرعامل درمقابل خطرات غیرمتعارف نظیر هسته‌ای، میکروبی و شیمیایی.
 حمایت لازم از توسعه فناوری و صنایع مرتبط و مورد نیاز کشور در پدافند غیرعامل با تاکید بر طراحی و تولید داخلی.
رعایت اصول و ضوابط پدافند غیرعامل در مقابله با تهدیدات نرم افزاری و الکترونیکی و سایر خطرات.
 لزوم تعیین یا ایجاد مرکزی در دولت برای تدوین، طراحی، برنامه‌ریزی، تهیه ضوابط، استانداردها و آیین‌نامه‌های پدافند غیرعامل و تعیین دستگاه و سازوکار نظارت و پیشنهاد آنها به مراجع ذی‌صلاح.
 پیش‌بینی‌ساز و کار لازم برای تهیه طرح‌های مشترک ایمن‌سازی و ایجاد هماهنگی در سایر طرح‌ها و برنامه‌ها و مدیریت نهادهای مسئول در دو حوزه پدافند غیرعامل و حوادث غیرمترقبه در جهت هم‌افزایی و کاهش هزینه‌ها. در همین راستا رییس سازمان پدافند غیرعامل کشور در اسفند سال گذشته (۱۳۹۲) گفت: «صیانت سایبری، اقتصادی و نظامی و تزریق ژن دفاعی در همه سطوح به کالبد کشور مهم‌ترین هدف سازمان پدافند غیرعامل است.»
مصون‌سازی زیرساختی و کالبدی کشور
 ماموریت اساسی پدافند غیرعامل
رییس سازمان پدافند غیرعامل کشور گفت: دو ماموریت اساسی این سازمان، مصون‌سازی زیرساختی و کالبدی کشور و پدافند در فضای سایبری است که مسئولیت رصد تهدیدات و جلوگیری از رصدهای سایبری و مقابله با جنگ الکترونیک را برعهده دارد.
سردار غلامرضا جلالی در یک نشست خبری با اشاره به تشکیل یازدهمین سالگرد تشکیل این سازمان در ۸ آبان سال ۱۳۸۲ و با تاکید بر ضرورت‌های ایجاد سازمان پدافند غیرعامل اظهار کرد: در سال ۸۲ باتوجه به کمبودها و ضعف‌هایی که احساس شد، با رویکرد حاکم بر منافع ملی جهت رصد و پایش تهدیدات و ایجاد سازمانی که کاهش‌دهنده تهدیدات باشد، سازمان پدافند غیرعامل ایجاد شد. وی با بیان اینکه همه کشورها برای موضوع پدافند غیرعامل، دستگاه‌ها و برنامه‌های مختلفی دارند، افزود: برخی مثل کشور روسیه در این رابطه دارای وزارتخانه هستند. کشور امریکا ۵ وزارتخانه دارد که وزارت امنیت داخلی از آن جمله است؛ همچنین امریکایی‌ها سازمان فدرال مدیریت بحران و در حوزه سایبری فرماندهی جنگ‌های سایبری را دارند؛ آنها در حوزه بیولوژیک و زیستی هم ساختارهایی را در راستای آفند و پدافند غیرعامل ایجاد کرده‌اند. رییس سازمان پدافند غیرعامل ادامه داد: کشورهای هند، چین، کره شمالی و سوئیس نیز در این رابطه فعالیت‌های مختلفی را تاکنون انجام داده‌اند. مسئولان کشور ما نیز در ۱۱ سال گذشته با رصد تهدیدات به این نتیجه رسیدند که ایجاد سازمان پدافند غیرعامل در کشور ضرورت دارد. این سازمان چند ماموریت کلان را جهت حفظ کشور در برابر تهدیدات بر عهده دارد و جایی بین دولت و نیروهای مسلح که ماموریت‌های خود را در راستای مقابله با تهدیدات، اجرایی می‌کند (بین بخش نظامی و غیرنظامی) قرار دارد. وی ادامه داد: دو ماموریت دیگر اساسی این سازمان، مصون‌سازی زیرساختی و کالبدی کشور و پدافند در فضای سایبری است که مسئولیت رصد تهدیدات و جلوگیری از رصدهای سایبری و مقابله با جنگ الکترونیک را برعهده دارد. رییس سازمان پدافند غیرعامل اضافه کرد: ماموریت دیگر سازمان، دفاع در فضای زیستی و بیولوژیک است که در ۶ حوزه؛ انسان، دام، نباتات، غذا و محیط و تهدیدات انسان‌ساز و عامدانه دنبال می‌شود. سردار جلالی آخرین ماموریت سازمان پدافند غیرعامل را صیانت و حفاظت و دفاع از مردم در برابر هرگونه حادثه و تهدید عنوان کرد. وی اظهار کرد: نقطه مهمی که درخصوص پدافند غیرعامل وجود دارد سهل و ممتنع بودن آن است؛ چراکه دفاع در همه بخش‌های زندگی انسان وجود داشته و از طرفی تهدیدات انسان‌ساز که با محوریت فناوری‌های نوین صورت می‌گیرد مدام ارتقاء یافته و این مسئله نیازمند راهبردهایی برای رفع این‌گونه تهدیدات است. سردار جلالی با بیان این‌که یکی از ضعف‌های عمده، تبیین فرهنگ‌سازی مسائلی در حوزه پدافند غیرعامل است، اذعان کرد: به همین دلیل ۸ آبان‌ماه را به‌عنوان روز پدافند غیرعامل نامگذاری کردیم، تا بتوانیم ضمن تبیین برنامه‌ها، برای مردم فرهنگ‌سازی کنیم و از دو سال قبل اهداف مذکور را بکار گرفته‌ایم. وی با تاکید بر اینکه در ماموریت‌های خود باید تهدیدات جدید را شناسایی و معرفی کنیم، افزود: باید برای آماده‌سازی روحی و روانی مردم اقدام کنیم تا در مواجهه با تهدیدات به دام نیفتند و رویکردی عملی را پیش بگیریم.

روزنامه صمت